"Moun" - Revue de philosophie

 Moun - Revue de philosophie 1 (2005) 90-114

POU FILOZOFI KA PALE KREYÒL
P. Maurice Elder Hyppolite, sdb

Tradiksyon yo nou pral jwenn nan Moun - Revue de philosophie a se yon premye esè pou pèmèt Ayisyen k' ap antre nan espas refleksyon filozofik la aprann fè l' nan pròp lang peyi nou an. Se pa yon chemen fasil, tankou tou sa ki serye nan lavi a. Sa mande disiplin ak pèseverans pou travay la efikas epi rive abouti nan fòmasyon yon mantalite filozofik ki sèvi ak kapasite rasyonèl la pou ouvri yon orizon sans k' ap pèmèt tout moun nan viv tout bon. Li enpòtan pou nou angaje sou rout sa a antan nou egzamine dirèkteman travay Filozòf ki te vin anvan yo te fè.

Nou pa dwe pè mete nou nan lekòl moun ki te pase nan chemen sa yo anvan epi ki kapab gide yon lòt. Se vre yo di pa gen filozofi moun nan ka aprann, se aprann pou moun nan aprann "filozofe", men presizeman pou n' ka "filozofe", pou n' ka aprann reflechi nan profondè filozofi a mande a, nou bezwen "aprann". Aprantisaj sa a ap ouvri espri nou pou nou dekouvri nan chak peyi, nan chak epòk, se menm travay la entèlijans la ap fè pou li antre pi fon nan konpreansyon realite a antan l'ap chèche tout fondman li, san li pa elimine okenn eleman nan problèm nan. Elimine yon eleman nan yon problèm, se pa rezoud li, se ranvwaye l' pou pita. Lè sa a li vin pi konplike toujou paske "pi ta, pi tris". Men li pa posib pou yon sèl moun reyisi anbrase tout imansite realite a antan li kenbe tout aspè yo ansanm, se poutèt sa se avèk anpil modesti, anpil imilite, pou yon moun antre nan domèn sa a, antan li mande sa k' te vin anvan yo konkou. Dayè "yon sèl dwèt pa manje kalalou".

An nou eseye konsidere kèk aspè kesyon filozofe an kreyòl la. Nou pral wè toudabò premye difikilte a se pa kesyon lang nan men se fatig ki genyen nan egzijans aprann reflechi a. Epi nou va abòde yon aspè spesyal nan domèn metafizik la anvan nou montre nesesite pou elabore yon langaj kòrèk pou filozofi a an kreyòl antan nou suiv egzanp ansyen filozòf yo. Nou va fini ak kèk konsiderasyon sou kesyon òtograf la.

1.- Aprann reflechi an kreyòl

Youn nan eleman enpòtan nou dwe konsidere pou antre nan yon refleksyon serye, se kesyon lang nan. Li se enstriman ki sèvi pou espri a ka sènen realite a, aprann epi transmèt konesans yo, aprofondi eritaj li resevwa a epi verifye enfòmasyon li jwenn yo. Nou pa kwè ka gen yon refleksyon filozofik sistematik si lang nan pa ta pèmèt eksprime tout finès ak nuans entèlijans la ka disène. Konsa premye etap la se travay alafwa sou devlope kapasite entèlijans la k' ap aprann reflechi a epi pèmèt lang nan gen ase souplès pou l' kapte epi deklare tout dimansyon profondè refleksyon an bezwen rive a.

An realite lang nan grandi dapre nivo profondè refleksyon moun ki pale li. Peyizan nou yo, menm si yo iletre, yo di tout sa yo bezwen di, epi entèlijans yo byen fre, li pa jennen ditou, yo gen yon bèl sajès ki alafwa natirèl epi kiltirèl. Natirèl, paske yo an kontak dirèk ak realite a san tròp entèferans atifisyèl. Kiltirèl, paske yo gen yon kilti ki kole ak sa yo ye kòm moun: depi nan rasin li, se yon sentèz ant eleman afriken ak eropeyen ki vin fonn youn nan lòt sou tè sa a nan moulen soufrans esklavaj la. Kilti sa a konn valè san parèy moun genyen sou tout lòt realite tè sa a. An plis, kòm li benyen nan konesans bòn nouvèl Jezu-Kri a, li rekonèt tou dènye fondman dinyite san parèy moun nan se paske se imaj Bondye li ye, epi se paske Bondye te tounen moun.

Gen yon travay akouchman ki nesesè pou ede bèl kilti sa a avanse parapò a egzijans konesans ki nan fondman entèlijans la. Travay sa a pa t' rive fèt byen poutèt sikonstans istwa peyi a ak realite ekonomik yo. Gen aspè nan kilti a tou ki krochi epi, pafwa, fòm edikasyon moun yo resevwa vin konplike bagay yo antan li fè gen yon dekalaj ant sa moun nan di, sa l' panse ak sa l'ap viv. Moun nan pa fè youn anndan l', li mal ajiste. An pati se poutèt difikilte ki genyen nòmalman nan eseye viv verite a. Men, sikonstans edikasyon nan peyi a fè pafwa se konpreansyon an menm, kapasite rezònman an ak sans otantik verite a ki vin febli. Trase yon lign dwat epi fè yon rezònman kòrèk se rezilta yon aprantisaj long ak yon disiplin konstan. Menm jan yon ouvriye pa reyisi renmèt yon travay byen fini si li pa mete tout kè l' ak tout entèlijans li nan fatig prodiksyon an, se konsa tou yon sosyete ap toujou klopen klopan tout tan moun ki ladan l' pa ajiste anndan yo tout aspè ki fè moun se moun.

Sistèm edikatif peyi a ansanm ak lòt faktè istorik, politik epi ekonomik ap ede dezajisteman sa a vin pi terib. Se pa sèlman kalite nivo refleksyon an ni nouvo ide ak nouvo mo yo rankontre yo ki pi gro problèm nan, men se mele yo mele ant de lang ki sanble ka mache ansanm (fransè ak kreyòl) men ki pa gen menm kadans nan refleksyon sou realite a. Sot nan yon lang al nan lòt la, mo yo konn sanble epi yo pa vle di egzakteman menm bagay; lè sa a refleksyon an vin flou, li vag, epi konklizyon yo manke presizyon. Sistèm ansèyman an, jan li ye a pratikman, fè moun yo pa abitye reflechi tout bon apati okenn nan de lang yo. Sa gen konsekans terib sou lavi sosyal la paske li anpeche yon dyalòg konstriktif etabli ant moun k' ap chèche verite a.

Si nou ta eseye presize kesyon an pi plis, san nou pa egzajere, nou ta ka di kounye a, an jeneral, etidyan yo plis abitye memorize an fransè, repete fraz ak bout fraz pa kè, nan stil kesyon repons, menm si yo pa konprann sa y' ap di a, y' ap kole mo, konsa pa gen refleksyon. An kreyòl menm, yo abitye di prèske tou sa yo panse epi diskite youn ak lòt san kè sote, men yo pa abitye fè efò pou reflechi yon fason sistematik jous nan bout. Kon yo kwense yo kite sa oubyen yo janbe nan fransè pou kole yon bout fraz ki ta vle sanble yon fòmil yo te etidye plis pase rezilta yon rezònman lojik. Oubyen ankò yo vire nan poezi, nan tire kont, rakonte istwa, epi refleksyon an pèdi karaktè sistematik la. Reyèlman, li kenbe yon kontak imedya ak lavi chak jou a, men li pa ka monte pi ro pou pran yon distans ki pèmèt kapte tout dimansyon realite a. Nou konnen, jan nou sot di a, tout tan yon moun pa ka tabli tout eleman yon problèm yon jan klè pou l' konsidere divès aspè kesyon an, li pa ka rezoud li tout bon.

Se vre anba chalè solèy sa a ak tout lòt problèm moun genyen, fè yon rezònman kòrèk epi fini yon refleksyon nan yon dyalòg sere se pa sa ki premye preokipasyon, poutan tout lavi moun pa ka pase konsa. An plis, pa gen mwayen pou rezoud tout kalite problèm yo si se pa nan aprann reflechi pou jwenn yon solisyon kòrèk, otreman w' ap toujou tonbe nan menm erè a. Si "sak vid pa kanpe" jan provèb la di l', nou pa dwe bliye moun pa "sak"; gen yon lè fò l' fè yon kanpe pou l' mande sa k' pase l', kouman l' fè kote l' ye a, kijan l' ap fè pou l' soti ladan l'? Epi fòk li pa prese di se Bondye sèl ki pou fè kichòy pou rezoud problèm nan. Poutèt "reyèlman se nan ras li tou nou ye" (Travay Apot yo 17,28) nou gen pou trouse manch nou nan sèvi ak tout kapasite li mete nan nou, lè sa a n'a konprann kouman se li k' ap "konsolide travay men nou" (Psòm 90,17).

Sètènman gen anpil efò ki fèt pou mete syans ak konesans pratik yo an kreyòl epi pou devlope literati ak konesans lang nan, men tout tan li pa rive kapab pèmèt Ayisyen yo reponn kesyon ki pi fondamantal yo dapre kapasite refleksyon moun genyen, l'ap toujou yon ti jan frennen. Se profondè refleksyon moun ki pale yon lang ki fè lang nan devlope. Menm jan aritmetik, jeometri, gramè, istwa, sa vle di syans nou etidye lekòl yo, pèmèt konesans ogmante avèk nouvo ide, nouvo mo ki fè nou sènen realite a pi byen pou nou ka aji sou li, se konsa refleksyon filozofik la ap ede ale nan fon problèm yo pou ka debloke yon sitiasyon epi pou goute satisfaksyon ki genyen nan jwenn yon repons apre ou fin pase anpil tan ap poze kesyon, ap chèche. Se pa nou menm k' ap envante tout bagay, okontrè, nou se eritye tout trezò konesans ansyen yo te ranmase. Se nan relasyon youn ak lòt moun nan aprann vin moun. Nòmalman, apati repons ak solisyon lòt moun te jwenn nou ka aprann reflechi epi debloke pròp kapasite nou genyen pou nou konprann realite a.

2.- Nan ekòl Sen Toma d'Aken ak ansyen gran filozòf yo

Pou ede deblokaj sa a fèt, nou deside eseye konprann epi di nan lang nou sa yon gran savan tankou Sen Toma d'Aken (1225-1274) te panse. Li se youn nan moun ki te rive fè yon sentèz valab apati tout sa Filosòf ki te vin anvan l' yo te di ki egzak, kit yo te Grèk, Laten, Kretyen, Juif oubyen Arab. Sentèz sa a valab e l' ap toujou valab paske li pa neglije anyen nan eleman repons li te jwenn yo; dayè yo koresponn ak òganizasyon natirèl kapasite konprann ki se espri moun nan. Sou pwen sa a tout moun sou tè a gen yon dèt pou pèp Grèk la paske menm jan pou anpil lòt syans, se yo menm an premye, apati sa lòt pèp - tankou Ejipsyen yo - te deja fè, ki te devlope refleksyon filozofik la an Oksidan depi nan Lojik rive nan Metafizik.

Filozòf tan modèn yo tou, apati Descartes (1596-1650), ede refleksyon an avanse, men kòm souvan yo pa t' vle konsidere anyen valab si l' pa t' soti nan ide klè pa yo, jan Descartes te di a, sa fè yo separe yo ak tout kouran refleksyon ansyen filozòf yo ki te vin tounen eritaj Mwayennaj la. Yo pa t' rann yo kont kijan "yon sèl dwèt pa manje kalalou" epi refleksyon yo a vin panche yon sèl bò paske yo pa kenbe tout eleman problèm yo. Nou ta ka di yo tapral fè bato filozofi a chavire nan idealism oubyen nan pozitivism materyalis, si lòt bò refleksyon an pa t' reaji pou fè Filozòf yo gade realite a ak sa ki egziste yo ki pa rezilta ide yo gen nan tèt yo men ki dwe okontrè mezire tout konesans yo. An konsideran tout dezas esklavaj, lagè, jenosid ak lòt dega devlòpman konesans ak kapasite teknik lèzòm vin pèmèt, anpil Filozòf ap poze tèt yo kesyon mande èske tousa se pa yon konsekans divòs ki fèt ant sa entèlijans moun ka konnen, sa teknik ka fè ak sa realite a ka sipòte. Se pa tou sa ki posib ki swetab.

Konsa filozofi a ap kesyone viraj Descartes te fè a epi ap chèche jwenn inite ki te gen ant entèlijans la ak egzistans la lakay ansyen yo. Malgre tout valè li, entèlijans la dwe soumèt devan egzistans la ki depase l'. Li pa ka fèmen l' nan espri a tankou "Cogito ergo sum" Descartes la te eseye fè a.

Donk, pou yon lang ki fèk ap kòmanse reveye nan domèn rechèch filozofik la, li bon anpil pou l' aprann nan men moun ki te gen ekilib ase pou konsidere tout aspè problèm yo. Si se vre jan Aristòt di a, "yon ti erè nan kòmansman vin gran nan finisman", li ta bon pou nou ta pati sou bon pye pou nou pa rete nan rout oubyen pèdi tan. Nou gen kont difikilte deja. Sitou lè nou konsidere sitiasyon lang nou an ki poko fò nan eksprime konsèp ki pi abstrè yo paske moun ki pale li yo poko santi bezwen pouse refleksyon yo nan direksyon sa a. Nou pa bezwen al chèche plis konplikasyon.

An nou wè kounye a kèk difikilte spesyal kreyòl la genyen nan domèn Metafizik la lè pou nou tradui tèks Filozòf yo. Apati difikilte sa yo nou va dekouvri kèk eleman enpòtan pou fouye fondasyon refleksyon filozofik la nan lang nou.

3.- Kesyon "se", "ye" epi "egziste"

Metafizik la vle konprann ki sa "egziste" a ye, li vle remonte jous nan premye kòz egzistans la epi desann nan dènye degre sa ki egziste yo pou espri moun nan ka jwenn repo sou kesyon ki pi fondamantal la: rezondèt egzistans li. Jan Shakespeare di: "Egziste oubyen pa egziste, se sa ki kesyon an!" Vèb "egziste" a mache ak vèb "se" ki gen fòm "ye" tou nan kontèks entèrogatif. Yo toulètwa koresponn a vèb "être" fransè a dapre diferan nivo signifikasyon. Nan sistèm vèb kreyòl la gen yon karakteristik ki fè li pa bezwen mete okenn fòm vèb "être" la lè pou l' deklare yon kalite abstrè, inivèsèl, osijè yon realite. Pa egzanp nou di "ou se doktè" ("tu es médecin"), men nou pa ka di "ou se vèt" ("tu es vert") sof si "vèt" la ta yon rakousi pou yon lòt ekspresyon konkrè tankou "ekip ki mete rad koulè vèt la".

Lang tankou lang grèk la ak laten an ki mete vèb "être" la pou toulède ka nou sot di la a, yo fè konprann eksplisitman kòman "egziste" a se li ki fondman tout bagay. An kreyòl menm, espri nou benyen si byen nan realite egzistans la, sa fè lang nan pa bezwen eksprime l', se yon evidans ki pa soulve okenn problèm. Si refleksyon filozofik la mande presizeman pou fè "evidans" yo tounen "kesyon" pou ka jwenn dènye fondman eksplikasyon realite a, li bezwen respekte sa l' ap poze kesyon sou li a epi tou strikti lang l' ap sèvi ak li a. Si an fransè yo ka di:
"je suis homme";
"je suis professeur";
"je suis rouge";
"je suis".
An kreyòl nou ka di:
"mwen se moun";
"mwen se profesè",
dapre si yo konsidere mwen fè pati group "moun" yo oubyen "profesè" yo kote mwen se yon "endividi".

Oubyen yo ka di:
"mwen moun";
"mwen profesè",
si sa yo deklare a konsidere kòm si li fè pati sa mwen ye a menm.

Epi Kreyòl la ap di:
"mwen rouj" (nòmalman ou pa ka mete "se" a nan ka sa a);
"mwen egziste" (paske "se" san yon detèminan pa gen sans pou kont li nan lang nan).

Se yon difikilte li ye pou tradiksyon an, men se yon richès pou refleksyon an.

- Difikilte, paske gen esplikasyon li posib pou fè nan lòt lang men ou pa ka fè yo menm jan an kreyòl, an patikilye paske, tankou kèk lòt lang tou, li pa oblije sèvi ak yon vèb ant yon non ak yon adjektif pou tabli relasyon ant yo jan nou sot wè a. Konsa nou pa santi bezwen prezans vèb la paske pozisyon adjektif la parapò a non an ak atik la deja bay sans relasyon an. Vèb la pa janm yon senp inyon ant de lòt mo an kreyòl. Konsa pou vèb "être" fransè a nan sans afirmasyon prezans yon realite, se "egziste" nou di, epi lè n'ap poze kesyon sou yon realite nou sèvi ak de fòm sa yo: "ye" epi "se" ki ta sanble menm bagay la sof youn toujou sèvi pou kesyon, lòt la menm se sèlman pou repons ak afirmasyon. "Kisa li ye?", "Li se...". "Sa li ye" toujou deklare entansyon pou chèche konnen oubyen dekouvri yon realite antan ou pral jwenn yon non pou rele l' oubyen yon esplikasyon sou li, menm si ou poko konn non l'. Men anvan ou jwenn non an oubyen definisyon an ou deja deklare bagay la egziste oubyen li ka egziste, li te egziste oubyen li pral egziste, omwen nan lespri w': "Li se..." Men si w' vle konnen plis sou bagay la ou deja konnen "sa-li-ye" a, ou va poze kesyon sou sa yo rele "predikaman" yo, "atribi" yo, "kategori" yo, e lè sa a ou pap bezwen mete anyen ki koresponn ak vèb "être" fransè a ant non an ak karakteristik la. Donk si ou mande "kijan li ye?", repons la kapab "li bon", ou pa ka di "li se bon". Nou pral wè ofon sa a se yon richès li ye.

Yon lòt aspè difikilte sa a se fòm pasiv la. Fòm sa a konplike nan lang kreyòl la paske, dapre Jules Faine, li pa sèvi ak vèb "être" la kòm oksilyè. Kreyòl la pa pèmèt pou sa k' ap sibi sa yon lòt ap fè ta kapab sijè vèb la. Li oblije konpleman, sof si tout kontèks la klè pou pa gen dout. Gen vèb ki deja gen yon sans pasif paske yo ka sèvi ak yo tankou adjektif: "ou beni" ka vle di an menm tan "ou di byen osijè lòt la" epi "ou se yon moun yo di dibyen osijè li". Jan nou wè a, pou plis presizyon se fè sijè a tounen konpleman an ki bay sans pasif la klè: "yo beni ou", "li beni ou". Jules Faine fè wè kreyòl la pa gen difikilte pou l' eksprime sans pasif la menm si se pa dapre chema lòt lang yo. Sa a tou, èske se pa youn nan ekspresyon richès lang nan? Sa Faine rele "rejè" kreyòl la genyen pou vèb lyezon an ("aversion pour le verbe de liaison"), ta kapab sign fòs jayisman sous yon lang ki pote nan li yon dimansyon metafizik ki admèt yon lyezon imedya ant sa entèlijans la panse a ak sa ki egziste a. Dispozitif atifisyèl fòm pasiv la nan kèk lang pa pase nan kreyòl la.

- Richès, paske karaktè lang nou an fè nou wè kijan entèlijans moun pa kapab panse an deyò "egzistans" la, an deyò "sa ki egziste" a. Se sajès ak finès lang nan ki pa gen okenn dout sou "egzistans" lan. "Sa ki pa egziste" a (néant), nou pa kapab panse l' tankou yon "realite" sof nan yon sans "relatif" tankou yon senp "mank", yon "mwens". Se realite a li menm ki gen yon "fondman- egzistans" ("substance") ki poze l' tout bon vre nan egzistans la. Lang nan oblije w' admèt yon fondman-egzistans ("substance") ki poze deja anvan ou jwenn karakteristik pou li. "Sa-li-ye" a bay repons sou fondman-egzistans la, sou "substans" la (premye nan kategori Aristòt mete yo). Epi kòm pou tout bagay gen yon "li se" (= tout bagay "se"), sa vle di se apati "egzistans" la intèlijans la kapte "esans" realite a, "sa" realite a "ye" a. Filozòf grèk yo, depi avèk Parmenid (Parménide) te rive konprann premye fondman tout bagay se "egziste" a, konsa yo te wè premye kesyon yo ta dwe jwenn repons pou li, ki va pèmèt yo tabli tout lòt repons yo, se: Kisa "egziste" a ye? antan yo fè "deklarasyon" an, "afirmasyon" an ("li se") retounen sou tèt li pou l' tounen yon kesyon.

Se konsa refleksyon sou sa "egziste" a ye a kòmanse devlope sot nan Parmenid (~ 540 avan Jezu-Kri), pase nan Platon (429-327 av. J.-K.), jous Aristòt (Aristote, 384-322 av. J.-K.). Se Aristòt ki vin rele kalite refleksyon sa a "Premye Filozofi" paske se li k' ap chèche rezondèt tout bagay, fondman egzistans la, premye kòz tout bagay, antan l' ap egzamine "egziste" a. Yo rele dènye degre refleksyon filozofik sa a "Ontoloji" tou, dapre mo grèk o;n, o;ntoj "ón, óntos" (= sa ki egziste a), epi lo,goj "logos" (= diskou, paròl, syans). Li pran non "Metafizik" probableman paske nan klasman liv ki te nan bibliotèk vil Aleksandri an Ejip, yo te mete liv sa a yo apre liv "Fizik" Aristòt yo, se sa "Metafizik" vle di dapre mo grèk meta, "meta" (= apre, pi lwen, pa dèyè) epi fusiko,j "fusikos" (= sa k' nan lanati, sa k' natirèl). Mo "Metafizik" la vin sèvi tou pou pale osijè tout konesans k' ap chèche premye fondman tout bagay, premye kòz yo, epi eseye rive nan dènye limit konesans moun ka rive nan direksyon sa a, pou jwenn premye kòz la, premye rezondèt la: Bondye, "nan li reyèlman nou viv, epi nou gen mouvman, epi nou egziste" jan sen Pòl te di sou Areopaj Atèn nan antan li site poèt Aratus (Travay Apot yo 17,28).

Lè Aristòt ap pale osijè "egziste" a, li di premye sans vèb "être" grèk la se "fondman-egzistans" la ("substans") ansanm ak tou sa yo ka di osijè egzistan an dapre mòd egzistans sansib la, sa li rele "kategori" yo (dapre mo grèk la), nou rele yo "predikaman" tou (jan laten an di a), sa vle di "sa yo ka deklare osijè yon realite".

Se konsa dis "predikaman" Aristòt te distenge yo, nou ka deklare yo an kreyòl san nou pa bezwen yon vèb "être" pou fè lyezon. Se: 1.- fondman-egzistans la ("substans" = sa l' ye?), 2.- kantite (ki longè, ki lajè...), 3.- kalite (ki koulè, ki metye...), 4.- relasyon (degre konparezon ak yon lòt...), 5.- plas (ki kote li ye...), 6.- tan (nan ki moman, kilè...), 7.- pozisyon (kanpe, chita, kouche...), 8.- posesyon (sa k' sou li, sa l' genyen...), 9.- aksyon (sa l' ap fè...), 10.- pasyon (sa l' ap sibi...). Men yon tablo pou rezime sa nou vle di a: